Çocuk psikiyatristinden randevu almak isteyen aileler çoğu zaman bir bekleme süresiyle karşılaşır. Bu süre birkaç günden birkaç haftaya kadar uzayabilir. Pek çok durumda bu bekleme çocuğun sağlığı açısından bir risk oluşturmaz; aileler bu süreyi gözlemlerini not alarak ve hazırlık yaparak geçirebilir. Ancak bazı durumlar vardır ki randevu gününü beklemek uygun değildir.
Bu yazıda hangi durumların acil değerlendirme gerektirdiğini, bu durumlarda nereye başvurulması gerektiğini ve randevuyu beklerken ailelerin neler yapabileceğini ele alıyoruz.
Beklemenin uygun olduğu durumlar
Önce aileleri rahatlatacak bir bilgiyle başlayalım: Çocuk psikiyatrisine başvuru nedenlerinin büyük çoğunluğu, birkaç hafta içinde planlanan bir randevuyla değerlendirilebilecek konulardır. Dikkat ve ders başarısıyla ilgili sorunlar, uzun süredir devam eden davranış güçlükleri, konuşma ya da gelişim konusundaki sorular, uyku düzensizlikleri, alt ıslatma, tikler ya da okula uyum güçlükleri genellikle bu gruptadır.
Bu durumlarda beklemek önemli bir risk taşımaz; hatta bekleme süresi, ailelerin gözlemlerini düzenlemesi ve gerekli belgeleri hazırlaması için bir fırsata dönüşebilir.
Beklenmemesi gereken durumlar
Aşağıdaki durumlardan biri varsa, randevu tarihini beklemeden aynı gün profesyonel yardım alınmalıdır:
Kendine zarar verme ya da intihar düşüncesi. Çocuğun ya da gencin ölmek istediğini söylemesi, kendini öldürmekten söz etmesi, bunun için bir plan yaptığını belirtmesi, vedalaşma mesajları yazması ya da eşyalarını dağıtması acil durumdur. Kendini kesme, yakma gibi kendine zarar verme davranışları da beklemeden değerlendirilmelidir.
Başkasına zarar verme riski. Çocuğun ya da gencin başkalarına ciddi biçimde zarar vermekten söz etmesi, buna yönelik plan yapması ya da kontrol edilemeyen şiddet davranışları göstermesi.
Gerçeklikle bağın kopması. Başkalarının duymadığı sesleri duyma, olmayan şeyleri görme, kendisinin takip edildiğine ya da zarar görecek olduğuna dair sarsılmaz inançlar, belirgin biçimde dağınık konuşma ve davranış.
Yemek ve su almayı reddetme. Özellikle hızlı kilo kaybı, bayılma, baş dönmesi ya da yemek yemeyi tamamen reddetme eşlik ediyorsa, yeme bozukluğuna bağlı bedensel riskler nedeniyle acil değerlendirme gerekir.
Madde ya da ilaç kullanımına bağlı belirtiler. Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli, olağandışı davranışlar ya da fazla ilaç alındığından şüphelenilmesi.
Ani ve ağır davranış değişikliği. Birkaç gün içinde gelişen aşırı huzursuzluk, uyuyamama, yoğun korku, konuşmanın anlaşılmaz hâle gelmesi ya da çocuğun tanınmayacak ölçüde değişmesi.
İstismar ya da şiddet şüphesi. Çocuğun fiziksel, cinsel ya da duygusal istismara uğradığına dair bir bilgi ya da şüphe varsa, beklemeden çocuğun güvenliği sağlanmalı ve ilgili kurumlara başvurulmalıdır.
Acil durumda nereye başvurulur?
Yukarıdaki durumlardan biriyle karşılaşıldığında en hızlı yol, 112 Acil Çağrı Merkezi'ni aramak ya da en yakın hastanenin acil servisine başvurmaktır. Acil servisler, gerektiğinde çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da psikiyatri konsültasyonu isteyerek değerlendirmeyi sürdürür. Çocuğun güvenliğini tehdit eden bir durumda, randevulu bir muayenehanenin açılmasını beklemek uygun değildir.
Acil bir durumda çocuğu yalnız bırakmamak, kendine ya da başkasına zarar verebileceği nesneleri ortamdan uzaklaştırmak ve sakin bir dille güvende olduğunu hissettirmek, yardım gelene kadar yapılabilecek en önemli adımlardır.
Acil değil ama öncelikli durumlar
Bazı durumlar acil servis gerektirmez; ancak normal bekleme süresinden daha kısa sürede değerlendirilmesi gerekir. Örneğin günlerdir okula gidemeyen, yataktan çıkmayan bir genç, belirgin biçimde artan panik atakları olan bir çocuk ya da kısa sürede ağırlaşan takıntı belirtileri bu gruba girebilir. Randevu alırken bu durumları açıkça belirtmek, sıranın çocuğun ihtiyacına göre düzenlenmesine yardımcı olur.
Randevu sırasında öncelik talep etmekten çekinmeyin. Durumu kısa ve net anlatmak, örneğin "Kızım üç gündür okula gidemiyor ve yemek yemiyor" demek, ekibin doğru karar vermesini kolaylaştırır.
Beklerken ailelerin yapabilecekleri
Durum acil değilse, bekleme süresi verimli biçimde kullanılabilir:
- Çocuğun davranışlarını, uykusunu, iştahını ve dikkat çeken olayları tarihleriyle birlikte not alın.
- Okul raporlarını, öğretmen görüşlerini ve varsa önceki değerlendirme belgelerini bir dosyada toplayın.
- Çocuğun kullandığı ilaçların ve geçirdiği hastalıkların listesini hazırlayın.
- Görüşmede sormak istediğiniz soruları yazın.
- Çocuğa görüşme hakkında yaşına uygun, korkutmayan bir açıklama yapın.
Bekleme süresince durum kötüleşirse, örneğin yukarıda sayılan acil işaretlerden biri ortaya çıkarsa, randevuyu beklemeden acil servise başvurmayı unutmayın.
Bekleme süresi uzunsa seçenekler
Randevu süresi çocuğun durumu için fazla uzun görünüyorsa, aileler farklı seçenekleri değerlendirebilir. Çocuğun aile hekimi ya da çocuk doktoru, durumu değerlendirip yönlendirme yapabilir ve bu süreçte izlemeyi üstlenebilir. Okulun rehberlik servisi, okul ortamında çocuğun desteklenmesine yardımcı olabilir. Devlet hastanelerinin ve üniversite hastanelerinin çocuk ve ergen psikiyatrisi poliklinikleri ile muayenehaneler farklı bekleme süreleriyle çalışır; birden fazla kurumu aramak ve ilk uygun randevuyu almak mümkündür. Önemli olan, bekleme süresini belirsiz bir erteleme değil, planlı bir hazırlık dönemi olarak kullanmak ve durum değişirse hızla harekete geçmektir.
Kardeşler ve evdeki diğer çocuklar
Bir çocuğun yaşadığı ruhsal sorun, evdeki diğer çocukları da etkileyebilir. Kardeşler olan biteni anlamakta zorlanabilir, korkabilir ya da kendilerini ihmal edilmiş hissedebilir. Bekleme sürecinde onlara da yaşlarına uygun, sade bir açıklama yapmak ve onlarla ayrı zaman geçirmek, evdeki gerginliği azaltır.
Son söz
Çocuk psikiyatrisinde bekleme süresi çoğu zaman güvenle geçirilebilir. Ancak kendine ya da başkasına zarar verme riski, gerçeklikle bağın kopması, ciddi yeme reddi, madde kullanımı ya da istismar şüphesi gibi durumlar randevu beklemeyi kaldırmaz. Bu işaretleri bilmek, ailelerin doğru zamanda doğru yere başvurmasını sağlar ve çocuğun güvenliğini korur.